Gotówka nie znika całkowicie, lecz zmienia swoją funkcję. W krajach najbardziej zdigitalizowanych staje się sposobem płatności używanym rzadziej, a coraz częściej pełni rolę rezerwy na wypadek awarii, kryzysu lub potrzeby zachowania prywatności. Dlatego określenie „kraje rezygnujące z gotówki” trzeba rozumieć ostrożnie. Spadek liczby transakcji gotówkowych nie oznacza automatycznie prawnego zakazu banknotów i monet.
Jak kraje europejskie podchodzą do gotówki?
Najdalej w stronę społeczeństwa bezgotówkowego przesunęły się państwa skandynawskie. W Szwecji, Danii i Norwegii płatności kartą lub telefonem są powszechne nawet przy niewielkich zakupach. Sprzyjają temu dobrze rozwinięta infrastruktura cyfrowa, wysoki poziom zaufania do instytucji oraz przekonanie, że płatność elektroniczna jest po prostu wygodniejsza.
W Europie Południowej i Wschodniej gotówka nadal ma większe znaczenie. Według danych Europejskiego Banku Centralnego cytowanych przez Polski Instytut Ekonomiczny w 2024 roku gotówką rozliczano 52 proc. transakcji w strefie euro. Jej udział w wartości obrotu był niższy i wynosił 39 proc., ponieważ banknoty i monety są szczególnie często używane przy codziennych, niewielkich zakupach.
Różnice między państwami są duże. Na Malcie gotówka odpowiadała za 67 proc. płatności, podczas gdy w Niderlandach za 22 proc. W 14 z 20 krajów strefy euro nadal była najczęściej używaną formą płatności. Dane te pokazują, że Europa nie zmierza w jednym tempie do całkowitego wycofania pieniądza fizycznego.
| Kraj | Model | Główny motyw | Status gotówki |
|---|---|---|---|
| Szwecja | Rynkowy | Wygoda i wysoka cyfryzacja | Niska rola w codziennych płatnościach |
| Dania | Rynkowy z elementami regulacji | Niższe koszty obsługi i produktywność | Szeroko wypierana przez karty i aplikacje |
| Albania | Administracyjny | Ograniczenie szarej strefy | Nadal dominuje w wielu transakcjach |
| Szwajcaria | Ochronny i konstytucyjny | Wolność wyboru, prywatność i bezpieczeństwo | Używana rzadziej, ale silnie chroniona społecznie |
| Polska | Mieszany | Rozwój płatności cyfrowych przy zachowaniu wyboru | Ważna jako rezerwa i forma codziennych płatności |
Polska szybko rozwija płatności elektroniczne, ale nie należy do państw, które całkowicie odchodzą od gotówki. Dane NBP za pierwszy kwartał 2025 roku pokazują, że transakcje bezgotówkowe stanowiły 95,7 proc. wszystkich operacji kartami. Jednocześnie wypłaty gotówki kartami sięgnęły 127,7 mld zł. Oznacza to, że Polacy mogą płacić kartą w sklepie, a mimo to nadal regularnie korzystać z bankomatów.
Dlaczego rządy chcą ograniczać gotówkę?
Motywacje władz są różne. W krajach skandynawskich cyfryzacja wynika głównie z decyzji konsumentów i przedsiębiorców. W Albanii ma przede wszystkim charakter administracyjny, ponieważ rząd chce ograniczyć nieformalny obrót gospodarczy.
Najczęściej wskazywane powody to:
- Ograniczenie szarej strefy – płatność elektroniczna zostawia zapis, który może ułatwić kontrolę podatkową i utrudnić ukrywanie przychodów.
- Niższe koszty obsługi – firmy nie muszą przechowywać banknotów, organizować transportu gotówki ani zajmować się wydawaniem reszty.
- Większa produktywność – szybkie płatności cyfrowe mogą skrócić obsługę klientów i ułatwić księgowanie transakcji.
- Integracja systemów płatniczych – rozwiązania takie jak SEPA ułatwiają przelewy i płatności transgraniczne, zwłaszcza w państwach powiązanych z rynkiem europejskim.
Albania jest przykładem najbardziej zdecydowanego podejścia. Według przywoływanych szacunków szara strefa może odpowiadać za 29–50 proc. tamtejszego PKB. Rząd zapowiadał całkowite wyeliminowanie gotówki do 2030 roku, jednak realizacja tego planu pozostaje niepewna. Mniej niż połowa obywateli ma konto bankowe, a zaufanie do sektora bankowego deklaruje około 34 proc. badanych.
W takich warunkach zakaz gotówki nie rozwiązuje automatycznie problemu nieformalnej gospodarki. Najpierw potrzebne są tanie rachunki, sprawne przelewy, szeroki dostęp do terminali i zaufanie do instytucji. Bez tego administracyjna cyfryzacja może wykluczyć część obywateli zamiast skłonić ich do korzystania z banków.
Albania i Skandynawia – dwa różne modele cyfryzacji
W Szwecji lub Danii odejście od gotówki było w dużej mierze procesem oddolnym. Konsumenci wybrali karty i aplikacje, bo uznali je za wygodne, a przedsiębiorcy dostosowali do tego infrastrukturę. Państwo może ten proces wspierać, ale nie musi od razu nakazywać wszystkim rezygnacji z banknotów.
W Albanii kolejność jest odwrotna. Rząd chce najpierw ograniczyć gotówkę, a dopiero potem zwiększyć udział płatności cyfrowych. To trudniejsze, ponieważ gotówka jest tam nie tylko metodą płatności, lecz także sposobem przechowywania oszczędności poza systemem bankowym. Historyczne doświadczenia z piramidami finansowymi z lat 90. nadal wpływają na stosunek obywateli do banków.
Ten kontrast pokazuje, że o powodzeniu społeczeństwa bezgotówkowego decyduje nie sama technologia. Znaczenie mają również zaufanie, dostępność usług, koszty transakcji oraz poczucie, że państwo nie odbiera ludziom wyboru.
Dlaczego obywatele bronią gotówki?
Gotówka daje coś, czego płatność kartą lub telefonem nie zapewnia w takim samym stopniu – możliwość zapłaty bez konta, aplikacji, baterii i dostępu do sieci. Według danych przytoczonych przez PIE 41 proc. Europejczyków ceni ją za anonimowość i ochronę prywatności, 35 proc. za większą kontrolę nad wydatkami, a 30 proc. za natychmiastowe rozliczenie bez oczekiwania na autoryzację.
Gotówka ma też znaczenie dla osób mniej sprawnie poruszających się w świecie cyfrowym, w tym części seniorów, osób bez rachunku bankowego i tych, które nie korzystają ze smartfona. Jej całkowite wycofanie mogłoby ograniczyć ich udział w codziennym handlu. Nie chodzi wyłącznie o ubóstwo. Problemem może być także brak umiejętności, niechęć do aplikacji albo obawa przed pomyłką.
Drugim argumentem jest odporność systemu. Awaria prądu, sieci telekomunikacyjnej, terminali, bankomatów lub systemu bankowego może czasowo uniemożliwić płatności elektroniczne. W takiej sytuacji banknoty i monety stają się bezpiecznikiem całego systemu płatniczego. Z tego powodu instytucje publiczne w niektórych państwach zalecają przechowywanie niewielkiej rezerwy gotówki na pierwsze godziny kryzysu.
Badania Europejskiego Banku Centralnego wskazują także na rozbieżność między oceną konsumentów i przedsiębiorców. Tylko 18 proc. konsumentów uważa gotówkę za najbezpieczniejszą, natomiast 94 proc. firm wskazuje ją jako bezpieczną, a 92 proc. jako niezawodną. W praktyce przedsiębiorcy częściej dostrzegają ryzyko awarii systemów cyfrowych, nawet jeśli na co dzień preferują płatności elektroniczne.
Szwajcaria – coraz mniej płatności gotówką, ale silna ochrona prawna
Szwajcaria pokazuje jeszcze inny model. Gotówka traci tam udział w codziennych transakcjach, lecz wielu obywateli uważa, że powinna pozostać dostępna. Według danych szwajcarskiego banku centralnego w 2024 roku karty debetowe odpowiadały za około 35 proc. płatności konsumenckich, a gotówka za 30 proc. Jeszcze w 2017 roku proporcje wynosiły odpowiednio 21 i 70 proc.
Spadek użycia nie oznacza jednak zgody na całkowite usunięcie banknotów i monet. W badaniu Swiss Payment Monitor 2025 za zniesieniem gotówki opowiedziało się 16,4 proc. respondentów, a 70,4 proc. było temu przeciwnych. Wielu Szwajcarów rzadko płaci gotówką, ale chce zachować taką możliwość na przyszłość.
Dlatego w Szwajcarii pojawiła się inicjatywa, by zagwarantować podaż gotówki w konstytucji. W tym podejściu banknoty i monety są nie tylko instrumentem płatniczym, ale także elementem wolności wyboru. Państwo nie ma zmuszać obywatela do korzystania z jednej technologii tylko dlatego, że jest ona tańsza lub wygodniejsza dla większości.
Stanowisko Szwajcarii nie oznacza odrzucenia cyfryzacji. Karty i aplikacje, w tym popularne rozwiązania mobilne, są coraz częściej używane. Chodzi raczej o zachowanie dwóch równoległych kanałów płatności. Szwajcarski Bank Narodowy wskazuje, że gotówka pozostaje potrzebna podczas awarii technicznych, zapewnia prywatność i jest dostępna także dla osób, które nie mają smartfona lub konta.
Jaka jest przyszłość pieniądza fizycznego?
Kraje rezygnujące z gotówki w większości przypadków nie wprowadzają całkowitego zakazu banknotów i monet. Zwykle chodzi o spadek ich udziału w płatnościach, ograniczenia dla większych transakcji albo rezygnację części firm z przyjmowania fizycznego pieniądza.
Najbardziej prawdopodobny scenariusz to współistnienie obu systemów. Płatności cyfrowe będą dominować tam, gdzie liczy się szybkość i wygoda, a gotówka pozostanie narzędziem rezerwowym, sposobem ochrony prywatności i formą płatności dla osób, które nie chcą lub nie mogą korzystać z technologii cyfrowych. Przyszłość gotówki wygląda więc bardziej na ewolucję niż na całkowite wyeliminowanie.
