Nowy banknot nie musi oznaczać całkowicie nowego wyglądu. W polskich złotych modernizacja dotyczy przede wszystkim zabezpieczeń, dlatego starsza i zmodernizowana wersja tego samego nominału mogą wyglądać bardzo podobnie. Starsze banknoty nadal są ważnym środkiem płatniczym, o ile NBP oficjalnie nie wycofa ich z obiegu.
Dlaczego NBP modernizuje banknoty?
Modernizacja jest odpowiedzią na rozwój technik fałszowania. Narodowy Bank Polski wzmacnia zabezpieczenia, aby utrudnić podrobienie banknotów, ale zwykle pozostawia ich podstawową szatę graficzną, rozmiar i wizerunki władców. Dzięki temu użytkownicy nie muszą przyzwyczajać się do całkowicie nowych wzorów.
W obiegu mogą więc znajdować się równocześnie starsze i zmodernizowane emisje. Różnią się szczegółami widocznymi pod światło, po przechyleniu, w świetle UV albo pod lupą. Sam fakt, że banknot wygląda „staro”, nie oznacza, że jest nieważny lub fałszywy.
Stary a nowy banknot – najważniejsze różnice
Najłatwiej porównać serie przez sprawdzenie zabezpieczeń fizycznych i optycznych:
| Zabezpieczenie | Starsze banknoty | Nowe, zmodernizowane banknoty |
|---|---|---|
| Staloryt | Wypukły druk występuje w wybranych elementach banknotu. | Wypukłość jest szerzej wykorzystana, między innymi w portrecie, oznaczeniu nominału i nazwie emitenta. |
| Znak wodny | Może nie zawierać cyfrowego oznaczenia nominału. | Pod światło widoczny jest wizerunek władcy oraz cyfrowe oznaczenie nominału. |
| Nitka zabezpieczająca | Najczęściej ma postać ciemnej linii widocznej pod światło. | W nowszych emisjach może być szersza, okienkowa i zawierać dodatkowy efekt optyczny. |
| Recto-verso | Nie występuje w takiej formie. | Elementy z obu stron uzupełniają się pod światło, tworząc pełny obraz. |
| Farba optycznie zmienna | Może nie występować albo mieć prostszą postać. | Wybrany element płynnie zmienia barwę przy zmianie kąta obserwacji. |
| Mikrodruk i UV | Występują starsze układy drobnych napisów i elementów fluorescencyjnych. | Zastosowano zmienione rozmieszczenie, treść lub formę części mikrodruków i oznaczeń UV. |
Dobrym przykładem jest banknot 200 zł z wizerunkiem Zygmunta I Starego. Jego podstawowy wygląd pozostał taki sam, ale zmodernizowana wersja otrzymała między innymi nitkę okienkową z efektem zmiany koloru, bardziej rozbudowany znak wodny i farbę optycznie zmienną.
Jak sprawdzić autentyczność banknotu?
Najbezpieczniej sprawdzić kilka niezależnych zabezpieczeń, a nie opierać oceny na jednym szczególe. W przypadku zmodernizowanych polskich banknotów przydatna jest procedura obejmująca dotyk, światło, zmianę kąta oraz lupę lub lampę UV:
- Dotknij – sprawdź wypukłość druku.
- Obejrzyj pod światło – poszukaj znaku wodnego, nitki i obrazu recto-verso.
- Przechyl – obserwuj zmianę koloru, efekt kątowy i ornament opalizujący.
- Sprawdź lupą lub UV – odczytaj mikrodruk i zobacz elementy fluorescencyjne.
1. Dotknij banknotu
Banknot nie powinien być całkowicie gładki. Druk stalorytniczy, nazywany też wklęsłodrukiem, tworzy wyczuwalną wypukłość. Opuszkami palców można sprawdzić między innymi portret, cyfrowe oznaczenie nominału, nazwę Narodowego Banku Polskiego, godło oraz oznaczenia ułatwiające rozpoznanie nominału osobom niewidomym.
W zmodernizowanych banknotach liczba wyczuwalnych elementów jest większa niż w starszych emisjach. Zużyty banknot może mieć słabiej wyczuwalny druk, dlatego dotyk trzeba połączyć z innymi metodami.
Najczęściej wyczuwalne elementy to:
- portret władcy wykonany wypukłym drukiem
- cyfrowe oznaczenie nominału
- nazwa emitenta, czyli Narodowy Bank Polski
- oznaczenia dla osób niewidomych
2. Obejrzyj banknot pod światło
W świetle przechodzącym powinien pojawić się znak wodny. W zmodernizowanych emisjach przedstawia on wizerunek władcy oraz cyfrowe oznaczenie nominału. Pole znaku wodnego pozostaje niezadrukowane, a obraz wynika z różnic w gęstości papieru, nie z dodatkowego nadruku.
Pod światło można także zobaczyć nitkę zabezpieczającą. Na starszych banknotach najczęściej ma ona postać ciemnej, pionowej linii z oznaczeniem nominału i skrótem „ZŁ”. W nowszych wersjach może być widoczna fragmentami na powierzchni banknotu, ponieważ jest częściowo wtopiona w papier.
Sprawdź również zabezpieczenie recto-verso. Fragmenty wydrukowane na przedniej i odwrotnej stronie powinny dokładnie się uzupełniać, tworząc pełny obraz korony w owalu. Jeśli elementy są przesunięte lub nie tworzą spójnego motywu, banknot wymaga dokładniejszej oceny.
3. Przechyl banknot
Zmiana kąta obserwacji ujawnia zabezpieczenia optyczne. W zależności od nominału może pojawić się efekt kątowy, zmiana koloru albo opalizujący ornament. W zmodernizowanym banknocie 200 zł tarcza z literą „S” zmienia barwę ze złotej na zieloną, a wzór szachownicy sprawia wrażenie ruchu.
Na odwrotnej stronie tego banknotu znajduje się złoty ornament roślinny. Przy zmianie kąta patrzenia staje się wyraźniejszy albo prawie znika. W banknotach o innych nominałach działanie zabezpieczenia może wyglądać inaczej, dlatego warto porównywać je z oficjalnymi wzorami danego nominału.
4. Sprawdź lupą i lampą UV
Lupa pozwala zobaczyć mikrodruki, czyli bardzo drobne napisy umieszczone na obu stronach banknotu. W zmodernizowanych złotych mogą to być między innymi napisy „RZECZPOSPOLITA POLSKA”, „RP”, „NARODOWY BANK POLSKI” oraz oznaczenia nominału. Mikrodruk powinien być precyzyjny i czytelny w powiększeniu, a nie rozlany jak zwykła kreska.
Światło ultrafioletowe ujawnia elementy niewidoczne w normalnych warunkach. W zależności od nominału mogą świecić między innymi kwadrat z wartością nominalną, numeracja i wybrane fragmenty szaty graficznej. Układ zabezpieczeń UV różni się między starszą a zmodernizowaną emisją, dlatego brak identycznego efektu nie zawsze oznacza fałszerstwo – najpierw trzeba ustalić, z którą wersją ma się do czynienia.
Na czym polegają zaawansowane zabezpieczenia?
Recto-verso
Recto-verso to druk uzupełniający. Część obrazu znajduje się na jednej stronie banknotu, a pozostała część na drugiej. Dopiero po uniesieniu banknotu pod światło elementy nakładają się i tworzą jeden, dokładnie spasowany motyw. Fałszerstwo takiego zabezpieczenia wymaga zachowania bardzo precyzyjnego położenia obu nadruków.
Farba optycznie zmienna
Farba optycznie zmienna zmienia wygląd w zależności od kąta patrzenia. W zmodernizowanym banknocie 200 zł tarcza przechodzi ze złotej w zieloną, a umieszczony na niej wzór daje efekt ruchu. Nie chodzi o zwykłe odbicie światła, lecz o zaplanowaną zmianę barwy i wyglądu elementu.
Nitka okienkowa
Nitka zabezpieczająca jest umieszczona w strukturze papieru. W banknocie 200 zł zmodernizowana nitka składa się z widocznych fragmentów, tworzy wzór szachownicy i reaguje na zmianę kąta obserwacji. Pod światło widać ją jako ciągły element przechodzący przez papier. Jej obecność, położenie i efekt należy oceniać razem z pozostałymi zabezpieczeniami.
Co zrobić, gdy banknot budzi wątpliwości?
Nie próbuj nim płacić ani przekazywać go dalej. Odłóż go i porównaj z innym banknotem tego samego nominału, sprawdzając kilka zabezpieczeń jednocześnie. Jeżeli nadal istnieje uzasadnione podejrzenie fałszerstwa, zanieś banknot do banku i poproś o ocenę jego autentyczności.
Pojedynczy brak lub słabo widoczny efekt nie przesądza jeszcze o fałszerstwie, zwłaszcza gdy banknot jest mocno zużyty. O wiarygodności decyduje zgodność całego zestawu cech: faktury papieru, wypukłego druku, znaku wodnego, nitki, efektów optycznych oraz mikrodruku.
W przypadku podejrzenia fałszerstwa nie wprowadzaj banknotu ponownie do obiegu. Informacje o aktualnych wzorach i zabezpieczeniach publikuje Narodowy Bank Polski.
