Kobiety pojawiają się tylko na około 8% banknotów świata, jeśli pominąć wyjątkową skalę obecności królowej Elżbiety II. Wizerunki na pieniądzach zwykle odzwierciedlają historię państwa, jego symbole i osoby uznawane za szczególnie zasłużone. Przez lata wybór ten sprzyjał przede wszystkim monarchom, politykom i wojskowym, czyli grupom zdominowanym przez mężczyzn.
Dlaczego kobiet jest tak mało na banknotach?
Banknot pełni nie tylko funkcję środka płatniczego. Jest także wizytówką państwa. Umieszczone na nim portrety mają przypominać o ciągłości władzy, ważnych wydarzeniach albo osiągnięciach uznawanych za część tożsamości narodowej.
W wielu krajach serie banknotów projektowano według chronologii panowania władców. Taki porządek szczególnie wyraźnie widać w państwach o tradycji monarchicznej. Ponieważ przez większość historii najwyższe stanowiska zajmowali mężczyźni, to oni trafiali także na pieniądze.
Banki centralne często wybierają postacie kojarzone z państwowością i prestiżem. Nie oznacza to, że kobiety nie odegrały podobnej roli, lecz ich dorobek przez długi czas rzadziej uznawano za podstawę oficjalnej symboliki. Współczesne emisje coraz częściej sięgają jednak po artystki, pisarki, naukowczynie i działaczki społeczne.
Trzeba też rozróżnić dwa rodzaje emisji. Banknoty obiegowe są produkowane z myślą o codziennych płatnościach i zwykle pozostają w obiegu przez wiele lat. Zmiana ich wzoru wymaga decyzji emitenta, przygotowania projektu oraz dostosowania zabezpieczeń. Banknoty kolekcjonerskie powstają w ograniczonym nakładzie, aby upamiętnić osobę lub wydarzenie. Dzięki temu mogą przedstawiać znacznie bardziej różnorodne postacie.
Królowa Elżbieta II zaburza statystyczny obraz. Jej portret znajdował się na banknotach Wielkiej Brytanii oraz wielu krajów i terytoriów związanych ze Wspólnotą Narodów. To efekt jej statusu głowy państwa, a nie dowód na równą reprezentację kobiet w światowej ikonografii pieniądza.
Kobiety na banknotach świata – najciekawsze przykłady
Postacie kobiece przedstawiane na walutach reprezentują bardzo różne dziedziny. Najczęściej spotyka się pisarki, ale nie brakuje też artystek, sufrażystek, polityczek, naukowczyń i śpiewaczek. Poniższe zestawienie obejmuje wybrane banknoty obiegowe oraz emisje o szczególnym znaczeniu historycznym.
| Postać | Kraj | Dziedzina |
|---|---|---|
| Astrid Lindgren | Szwecja | Literatura |
| Frida Kahlo | Meksyk | Sztuka |
| Jane Austen | Wielka Brytania | Literatura |
| Kate Sheppard | Nowa Zelandia | Prawa kobiet |
| Maria Skłodowska-Curie | Polska | Nauka |
Jane Austen pojawiła się na brytyjskim banknocie 10 funtów wprowadzonym do obiegu w 2017 roku. Obok jej portretu umieszczono między innymi ilustrację Elizabeth Bennet, bohaterki „Dumy i uprzedzenia”. To przykład odejścia od przedstawiania wyłącznie monarchów i polityków na rzecz twórczyni ważnej dla kultury.
Kate Sheppard widnieje na nowozelandzkim banknocie 10-dolarowym. Sufrażystka odegrała istotną rolę w działaniach, które doprowadziły do przyznania kobietom praw wyborczych w Nowej Zelandii. Kraj ten jako pierwszy na świecie wprowadził powszechne prawo wyborcze dla kobiet i mężczyzn.
Szwecja wybrała osoby związane z literaturą, filmem i muzyką. Na banknotach znajdują się między innymi Astrid Lindgren, autorka „Pippi Pończoszanki”, aktorka Greta Garbo oraz śpiewaczka operowa Birgit Nilsson. Taki dobór pokazuje, że narodowa pamięć może być budowana także wokół kultury, a nie tylko polityki.
Frida Kahlo trafiła na meksykański banknot 500 peso z emisji upamiętniającej setną rocznicę jej urodzin. Jej obecność wiąże pieniądz z malarstwem i rozpoznawalnym na całym świecie dziedzictwem artystycznym Meksyku.
Australia jest szczególnym przykładem rozwiązania projektowego. Na wszystkich aktualnie emitowanych banknotach obiegowych umieszczono kobiety, zwykle po jednej stronie nominału, podczas gdy po drugiej znajduje się mężczyzna. Wśród przedstawionych postaci są pierwsza parlamentarzystka Australii Zachodniej Edith Cowan, dziennikarka i poetka Mary Gilmore oraz śpiewaczka operowa Nellie Melba.
Na banknotach świata można spotkać kobiety reprezentujące między innymi te zawody i role:
- Pisarki – Jane Austen, Astrid Lindgren, Higuchi Ichiyō i Gabriela Mistral.
- Artystki – Frida Kahlo, Sophie Taeuber-Arp i Nadežda Petrović.
- Działaczki społeczne – Kate Sheppard, Eva Perón i Policarpa Salavarrieta.
- Naukowczynie – Maria Skłodowska-Curie i Mary Somerville.
Gdzie reprezentacja kobiet jest szczególnie widoczna?
Poza Australią uwagę zwracają Szwecja i Dania, gdzie kobiety pojawiają się na większej części nominałów niż w wielu innych państwach. W Nowej Zelandii obok Kate Sheppard występowała także królowa Elżbieta II. W krajach Ameryki Łacińskiej na banknotach znalazły się między innymi Eva Perón w Argentynie, Gabriela Mistral w Chile i Corazón Aquino na Filipinach.
Dobór postaci zależy od lokalnej historii. W Gruzji upamiętniono królową Tamar, w Japonii pisarkę Higuchi Ichiyō, a w Republice Zielonego Przylądka piosenkarkę Cesárię Évorę. Niektóre banknoty pokazują także anonimowe kobiety, traktowane jako symbole pracy, wspólnoty lub tożsamości narodowej.
Kobiety na polskich pieniądzach
Na obecnych polskich banknotach obiegowych nie ma kobiecego wizerunku. Seria emitowana przez NBP przedstawia władców z dynastii Piastów i Jagiellonów, uporządkowanych chronologicznie według nominałów. Taki model ogranicza możliwość dodania postaci spoza przyjętej sekwencji.
Nie oznacza to jednak, że kobiety są nieobecne w polskiej historii pieniądza. Na dawnych emisjach pojawiały się między innymi Emilia Plater i Dobrawa. Maria Skłodowska-Curie trafiła na banknot 20 000 złotych wycofany po denominacji w 1995 roku.
W 2011 roku NBP wyemitował kolekcjonerski banknot o nominale 20 złotych z wizerunkiem Marii Skłodowskiej-Curie. Upamiętniał on setną rocznicę przyznania uczonej Nagrody Nobla w dziedzinie chemii. To ważny przykład, ale nie należy mylić go z banknotem używanym w codziennych płatnościach.
W polskiej numizmatyce kobiety są widoczne także na monetach kolekcjonerskich i okolicznościowych. Upamiętniono między innymi Helenę Modrzejewską, Danutę Siedzikównę, Irenę Sendlerową, Agnieszkę Osiecką, Olgę Boznańską i Zofię Stryjeńską. Te emisje pokazują szeroki wybór postaci, choć nie zmieniają sytuacji na rynku banknotów obiegowych.
Co może się zmienić?
Nowe serie banknotów coraz częściej pokazują, że historia państwa nie ogranicza się do monarchów i polityków. Twórczynie kultury, badaczki, działaczki społeczne oraz liderki ruchów obywatelskich stają się częścią oficjalnej pamięci także w formie pieniądza.
Przyszłe emisje mogą więc przynieść większą różnorodność, szczególnie gdy banki centralne odejdą od wyłącznie chronologicznego układu władców. Kobiety obecne na banknotach nie są już tylko wyjątkiem kolekcjonerskim. Coraz częściej stają się symbolem nauki, sztuki, praw obywatelskich i dorobku całych społeczeństw.
