Polityka obiegowa pieniądza to zbiór procedur i wymogów prawnych, które mają zapewnić autentyczność oraz odpowiednią jakość banknotów euro ponownie wprowadzanych do obiegu. Jej celem jest ochrona zaufania do waluty, wykrywanie fałszerstw i wycofywanie zużytych lub uszkodzonych banknotów.
Czym jest polityka obiegowa pieniądza?
W tym znaczeniu polityka obiegowa nie oznacza polityki pieniężnej, czyli decyzji dotyczących stóp procentowych, podaży pieniądza lub inflacji. Odnosi się do organizacji i kontroli obrotu gotówkowego, przede wszystkim do tego, co dzieje się z banknotem po przyjęciu go przez bank lub inne przedsiębiorstwo obsługujące gotówkę.
Banknot może zostać ponownie wydany klientowi dopiero po sprawdzeniu jego autentyczności i jakości obiegowej. Jakość obiegowa oznacza stan pozwalający na dalsze bezpieczne używanie banknotu. Egzemplarze podrobione, zużyte albo uszkodzone są zatrzymywane i kierowane poza zwykły obieg.
Takie zasady pozwalają jednocześnie ograniczać ryzyko fałszerstw i sprawniej zaopatrywać gospodarkę w gotówkę. Nie każdy banknot musi wracać do banku centralnego, ponieważ część z nich może zostać zweryfikowana i ponownie wykorzystana przez podmioty zajmujące się obsługą gotówki.
Podstawa prawna i podmioty objęte obowiązkiem
Najważniejszym aktem dotyczącym tej procedury jest Decyzja EBC/2010/14 w sprawie weryfikacji autentyczności i jakości obiegowej oraz powtórnego wprowadzania do obiegu banknotów euro. Rada Prezesów EBC przyjęła ją 16 września 2010 r., a akt wszedł w życie 1 stycznia 2011 r.
Decyzja wykonuje obowiązki wynikające z art. 6 rozporządzenia Rady (WE) nr 1338/2001, dotyczącego ochrony euro przed fałszowaniem. Zakres regulacji został rozszerzony między innymi po zmianach tego rozporządzenia z 2008 r. Oznaczało to objęcie obowiązkiem nie tylko banków, lecz także innych podmiotów, które przyjmują, sortują, transportują lub wydają banknoty.
Do podmiotów objętych procedurami należą w szczególności:
- instytucje kredytowe
- firmy zajmujące się transportem gotówki
- kasyna uczestniczące w obsłudze banknotów
- placówki handlowe korzystające z urządzeń wypłacających banknoty
Decyzję EBC/2010/14 zmieniały między innymi Decyzja EBC/2012/19 z 7 września 2012 r. oraz Decyzja EBC/2019/39 z 5 grudnia 2019 r. Zmiany obejmowały między innymi banknoty nowej serii, ponowne sortowanie banknotów o niepotwierdzonej autentyczności oraz nową kategorię urządzeń do obsługi banknotów.
Jak przebiega weryfikacja banknotów?
Podmiot obsługujący gotówkę może ponownie wprowadzić banknot do obiegu dopiero po sprawdzeniu jego autentyczności i jakości. Weryfikacja przebiega maszynowo albo przez wykwalifikowany personel. Wybór metody wpływa także na to, w jaki sposób banknot może zostać wydany klientowi.
| Metoda | Wymagania techniczne | Miejsce ponownego wprowadzenia |
|---|---|---|
| Weryfikacja maszynowa | Urządzenie do obsługi banknotów musi należeć do typu przetestowanego z wynikiem pozytywnym przez krajowy bank centralny z Eurosystemu. | Bankomaty oraz inne urządzenia obsługiwane przez klienta. |
| Weryfikacja przez personel | Banknot ocenia wykwalifikowany pracownik zgodnie z wymaganymi procedurami. | Wyłącznie kasy obsługiwane przez pracowników. |
Logika procesu przed ponownym wydaniem banknotu wygląda następująco:
- Podmiot przyjmuje banknot i oddziela gotówkę przeznaczoną do dalszego obrotu od egzemplarzy wymagających sprawdzenia.
- Banknot zostaje poddany kontroli autentyczności oraz ocenie jakości obiegowej.
- Egzemplarz uznany za autentyczny i odpowiedniej jakości może zostać przeznaczony do ponownego wydania.
- Banknot zakwalifikowany jako fałszywy, zużyty albo wymagający dalszej analizy zostaje wycofany z normalnego obiegu.
Urządzenia wykorzystywane do automatycznej kontroli nie mogą być wybierane wyłącznie na podstawie deklaracji producenta. Znaczenie ma ich przetestowanie w ramach procedur Eurosystemu. Wykazy takich urządzeń są aktualizowane, dlatego podmiot obsługujący gotówkę powinien sprawdzać aktualny status konkretnego modelu, zwłaszcza po wprowadzeniu nowej serii banknotów.
Banknoty a monety – zakres kompetencji
Polityka obiegowa opisana w Decyzji EBC/2010/14 dotyczy banknotów euro. Za ich emisję i wiarygodność odpowiadają EBC oraz krajowe banki centralne Eurosystemu. Z tego powodu to EBC ustanawia procedury, które muszą stosować podmioty ponownie wprowadzające banknoty do obiegu.
Regulacja nie obejmuje monet euro. Monety należą do kompetencji państw, które je emitują, choć mogą być używane w całej strefie euro. EBC nie ustanawia dla nich analogicznej procedury weryfikacji banknotów. Rozróżnienie jest istotne, ponieważ instytucja obsługująca gotówkę musi ustalić, czy stosuje wymagania wynikające z przepisów EBC dotyczących banknotów, czy regulacje krajowe odnoszące się do monet.
W skrócie, polityka obiegowa pieniądza porządkuje bezpieczny powrót banknotów euro do obrotu. Łączy wymogi prawne, kontrolę autentyczności, ocenę stanu banknotów i odpowiedzialność podmiotów komercyjnych za prawidłową obsługę gotówki.
