Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Od 15 listopada 2023 roku odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka stało się prostsze – jeśli sam odrzuciłeś spadek, możesz zrobić to samo za dziecko u notariusza, bez zgody sądu. Wystarczy zgoda drugiego rodzica i spełnienie kilku warunków. Poniżej znajdziesz szczegółowe wyjaśnienie, kiedy i jak skorzystać z tej procedury, a także informacje o sytuacjach, w których konieczny jest sąd.

Kiedy dziecko może odziedziczyć długi?

Dziedziczenie przez małoletniego następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, niezależnie od tego, czy opiera się na testamencie, czy na przepisach ustawy. W skład spadku wchodzą nie tylko aktywa, ale także wszystkie zobowiązania finansowe zmarłego. Dlatego już przy pierwszym kontakcie ze sprawą trzeba trzeźwo ocenić, czy majątek spadkodawcy nie jest obciążony kredytami, pożyczkami lub innymi długami przewyższającymi wartość odziedziczonych składników.

Dziecko staje się spadkobiercą bezpośrednio albo w dalszej kolejności – na przykład wówczas, gdy jeden z rodziców odrzucił spadek we własnym imieniu. W praktyce najczęściej właśnie wtedy rodzina konfrontuje się z koniecznością podjęcia decyzji za osobę małoletnią. Warto pamiętać, że nawet w przypadku odziedziczenia samych długów, domyślnym skutkiem niezłożenia oświadczenia w terminie jest nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, które ogranicza odpowiedzialność do wartości stanu czynnego spadku, ale nie zwalnia z późniejszych formalności i ryzyka egzekucyjnego.

Dlatego odrzucenie spadku w imieniu małoletniego bywa jedynym rozsądnym wyjściem, zwłaszcza gdy pozostali spadkobiercy – w tym rodzice – już podjęli taką decyzję. Od roku 2023 prawo wyraźnie ułatwia rodzicom przeprowadzenie tej czynności, rezygnując z obowiązkowego pośrednictwa sądu opiekuńczego w ściśle określonych przypadkach.

Nowe zasady od 15 listopada 2023 – kiedy nie potrzebujesz zgody sądu?

Przełomowa nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązująca od 15 listopada 2023 roku, wprowadziła możliwość odrzucenia spadku w imieniu dziecka bez uprzedniego uzyskania zezwolenia sądu opiekuńczego. Uproszczona ścieżka obejmuje jednak wyłącznie sytuacje, w których dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Jeśli natomiast małoletni dziedziczy bezpośrednio (np. po śmierci drugiego z rodziców), nadal konieczne jest wystąpienie do sądu rodzinnego.

Aby skorzystać z procedury bez sądu, trzeba spełnić równocześnie kilka warunków:

• rodzic, który odrzuca spadek we własnym imieniu, musi uprzednio złożyć skuteczne oświadczenie o odrzuceniu, a dopiero potem działać w imieniu dziecka;
• dziecko zostaje spadkobiercą właśnie dlatego, że ten konkretny rodzic odrzucił spadek;
• oboje rodzice posiadają pełną władzę rodzicielską i wyrażają zgodę na odrzucenie spadku (oświadczenie składają wspólnie albo jeden z nich za pisemną zgodą drugiego);
• wszyscy inni zstępni rodziców dziecka (np. pełnoletnie rodzeństwo małoletniego) także odrzucają spadek przed złożeniem oświadczenia w imieniu dziecka.

Kluczowe znaczenie ma tutaj art. 101 §4 k.r.o. oraz art. 641 §31 Kodeksu postępowania cywilnego. Wynika z nich, że rodzic składający oświadczenie w imieniu dziecka musi jednocześnie oświadczyć pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie, że przysługuje mu władza rodzicielska, drugi rodzic wyraził zgodę (chyba że stawiają się wspólnie), a także że spadek został uprzednio odrzucony przez rodzica i przez pozostałych zstępnych. To zabezpieczenie ma chronić przed manipulowaniem sytuacją majątkową dzieci.

Nowe przepisy stosuje się również do spadków otwartych przed 15 listopada 2023 roku, o ile termin sześciu miesięcy na złożenie oświadczenia nie upłynął przed tą datą. Osoby, które w 2026 roku stają przed podobnym problemem, mogą więc w wielu wypadkach skorzystać z uproszczonej drogi notarialnej, unikając wielomiesięcznego czekania na postanowienie sądu.

Jak odrzucić spadek u notariusza? – instrukcja działania

Najszybszym rozwiązaniem jest złożenie oświadczenia w kancelarii notarialnej. Procedurę trzeba jednak rozpocząć od odrzucenia spadku we własnym imieniu, co jest warunkiem otwarcia uproszczonej ścieżki dla dziecka. Dopiero po skutecznym złożeniu takiego oświadczenia rodzic może umówić kolejną wizytę i działać jako przedstawiciel ustawowy małoletniego.

Przygotowanie dokumentów

Przed drugą wizytą u notariusza należy zgromadzić następujące dokumenty:

• skrócony odpis aktu zgonu spadkodawcy oraz informację o jego ostatnim miejscu zamieszkania;
• skrócony odpis aktu urodzenia dziecka, dla którego spadek ma być odrzucony;
• dokument potwierdzający uprzednie odrzucenie spadku przez rodzica – wypis aktu notarialnego lub wyciąg z protokołu sądowego;
• wypisy oświadczeń o odrzuceniu spadku złożonych przez pełnoletnie rodzeństwo dziecka (o ile takie istnieje);
• jeżeli oświadczenie składa tylko jeden rodzic – pisemną zgodę drugiego rodzica z podpisem urzędowo poświadczonym (chyba że drugi rodzic stawi się osobiście);
• dane osobowe spadkobierców, którzy dziedziczyliby po odrzuceniu spadku przez dziecko – o ile są znane.

Przebieg wizyty

Podczas samej czynności notarialnej oboje rodzice (lub jeden z nich z odpowiednim pełnomocnictwem) składają przed notariuszem oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego. Notariusz ma obowiązek pouczyć o konsekwencjach prawnych i odebrać oświadczenie zawierające klauzulę o odpowiedzialności karnej za fałszywe dane. Obecność dziecka nie jest konieczna – ani przed notariuszem, ani w sądzie.

Po sporządzeniu aktu notarialnego jeden wypis trafia obowiązkowo do sądu spadku. Całość trwa zwykle kilkanaście minut, a koszt taksy notarialnej za przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu spadku wynosi 50 zł netto od osoby, do czego dolicza się opłatę za wypisy i podatek VAT. Łączny wydatek nie przekracza zazwyczaj 150 zł.

Kiedy musisz uzyskać zgodę sądu?

Postępowanie przed sądem opiekuńczym jest nieodzowne w kilku przypadkach. Przede wszystkim wtedy, gdy małoletni dziedziczy bezpośrednio – na przykład po zmarłym rodzicu – a nie w wyniku odrzucenia spadku przez rodzica. Również brak porozumienia między rodzicami co do samej zasadności odrzucenia spadku automatycznie wyklucza drogę notarialną. Podobnie działa sytuacja, gdy jeden z rodziców został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo z innych względów nie może jej sprawować w zakresie reprezentacji dziecka.

W takich okolicznościach pierwszym krokiem jest złożenie do sądu rejonowego (wydziału rodzinnego) wniosku o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka. Wniosek powinien zawierać między innymi dane dziecka i spadkodawcy, uzasadnienie wskazujące na długi spadkowe, a także odpisy aktów stanu cywilnego. Sąd oceni, czy odrzucenie spadku faktycznie leży w interesie małoletniego. Jeśli postanowienie stanie się prawomocne, rodzic musi jeszcze – w pozostałej części terminu – złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku u notariusza lub w sądzie spadku.

Warto wiedzieć, że samo toczące się postępowanie sądowe zawiesza bieg sześciomiesięcznego terminu do złożenia oświadczenia. Dzięki temu czas oczekiwania na rozstrzygnięcie nie konsumuje cennych dni. Po uprawomocnieniu się zgody, „zegar” rusza na nowo i trzeba działać niezwłocznie.

Złożenie wniosku do sądu rodzinnego o zgodę na odrzucenie spadku zatrzymuje bieg terminu 6 miesięcy – nie tracisz go podczas trwania postępowania.

Terminy i koszty – jak nie popaść w tarapaty?

Podstawowy termin na odrzucenie spadku przez małoletniego wynosi 6 miesięcy. Różnica w stosunku do dorosłych polega na tym, że termin ten zaczyna biec nie od chwili śmierci spadkodawcy, lecz od momentu, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do dziedziczenia. W praktyce oznacza to, że jeśli rodzic odrzucił spadek np. 1 maja, to dla dziecka okres sześciu miesięcy liczy się właśnie od tej daty.

W razie potrzeby uzyskania zgody sądu, termin ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania. Po jego zakończeniu rodzic dysponuje pozostałą częścią sześciomiesięcznego limitu. Mimo tego zabezpieczenia, nie warto odkładać spraw na ostatnią chwilę – zwłaszcza, że obieg dokumentów w sądzie może trwać kilka miesięcy, a ewentualne przegapienie terminu skutkuje nabyciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co nie zawsze jest najkorzystniejszym rozwiązaniem.

Porównanie kosztów – notariusz czy sąd?

Różnica w wydatkach między obiema ścieżkami jest widoczna już na pierwszy rzut oka. Poniższe zestawienie pokazuje najważniejsze składowe kosztów w 2026 roku:

Wybierając ścieżkę notarialną, płaci się przede wszystkim za szybkość i wygodę. Droga sądowa, choć niezbędna w bardziej złożonych sytuacjach, wydłuża cały proces i generuje dodatkowy stres związany z oczekiwaniem na termin rozprawy. Dlatego jeśli tylko spełnione są warunki nowelizacji, warto rozważyć wizytę u notariusza jako pierwszego wyboru.

Po otrzymaniu zgody sądu nie kończysz sprawy – musisz jeszcze złożyć odrębne oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka, najlepiej u notariusza.